अर्जुन उवाच किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम। अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते
arjuna uvācha kiṁ tad brahma kim adhyātmaṁ kiṁ karma puruṣhottama adhibhūtaṁ cha kiṁ proktam adhidaivaṁ kim uchyate
অর্জুন বললেন: হে পরমপুরুষ, ব্রহ্ম কী? আত্মা কী? কর্ম কী? জড় জগতের ভিত্তি কাকে বলা হয়? এবং দৈবের ভিত্তি কাকে বলা হয়?
Word meanings: arjunaḥ uvācha—Arjun said; kim—what; tat—that; brahma—Brahman; kim—what; adhyātmam—the individual soul; kim—what; karma—the principle of karma; puruṣha-uttama—Shree Krishna, the Supreme Divine Personality; adhibhūtam—the material manifestation; cha—and; kim—what; proktam—is called; adhidaivam—the Lord of the celestial gods; kim—what; uchyate—is called;
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन। प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः
adhiyajñaḥ kathaṁ ko ’tra dehe ’smin madhusūdana prayāṇa-kāle cha kathaṁ jñeyo ’si niyatātmabhiḥ
যজ্ঞের প্রভু কে, এবং তিনি কীভাবে এই দেহে বাস করেন, হে মধুসূদন? এবং স্থির মনের অধিকারীরা মৃত্যুকালে কীভাবে আপনাকে জানবেন?
Word meanings: adhiyajñaḥ—the Lord all sacrificial performances; katham—how; kaḥ—who; atra—here; dehe—in body; asmin—this; madhusūdana—Shree Krishna, the killer of the demon named Madhu; prayāṇa-kāle—at the time of death; cha—and; katham—how; jñeyaḥ—to be known; asi—are (you); niyata-ātmabhiḥ—by those of steadfast mind
श्री भगवानुवाच अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः
śhrī bhagavān uvācha akṣharaṁ brahma paramaṁ svabhāvo ’dhyātmam uchyate bhūta-bhāvodbhava-karo visargaḥ karma-sanjñitaḥ
শ্রীভগবান বললেন: পরম অবিনাশী সত্তাই ব্রহ্ম; নিজের স্বরূপকে বলা হয় আত্মা; এবং যে সৃজনশীল শক্তি সকল প্রাণীর অস্তিত্ব সৃষ্টি করে তাকে কর্ম বলা হয়।
Word meanings: śhrī-bhagavān uvācha—the Blessed Lord said; akṣharam—indestructible; brahma—Brahman; paramam—the Supreme; svabhāvaḥ—nature; adhyātmam—one’s own self; uchyate—is called; bhūta-bhāva-udbhava-karaḥ—Actions pertaining to the material personality of living beings, and its development; visargaḥ—creation; karma—fruitive activities; sanjñitaḥ—are called
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम्। अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर
adhibhūtaṁ kṣharo bhāvaḥ puruṣhaśh chādhidaivatam adhiyajño ’ham evātra dehe deha-bhṛitāṁ vara
নশ্বর, চিরপরিবর্তনশীল বস্তুসমূহের প্রকৃতি হলো ভৌত ক্ষেত্র; বিশ্বআত্মা হলো দৈব ক্ষেত্র; এবং হে দেহধারীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ, এই দেহে যজ্ঞের অধিপতি একমাত্র আমিই।
Word meanings: adhibhūtam—the ever changing physical manifestation; kṣharaḥ—perishable; bhāvaḥ—nature; puruṣhaḥ—the cosmic personality of God, encompassing the material creation; cha—and; adhidaivatam—the Lord of the celestial gods; adhiyajñaḥ—the Lord of all sacrifices; aham—I; eva—certainly; atra—here; dehe—in the body; deha-bhṛitām—of the embodied; vara—O best
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्। यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः
anta-kāle cha mām eva smaran muktvā kalevaram yaḥ prayāti sa mad-bhāvaṁ yāti nāstyatra sanśhayaḥ
যিনি মৃত্যুকালে কেবল আমাকেই স্মরণ করতে করতে দেহত্যাগ করেন, তিনি আমার স্বরূপই প্রাপ্ত হন—এতে কোনো সন্দেহ নেই।
Word meanings: anta-kāle—at the time of death; cha—and; mām—me; eva—alone; smaran—remembering; muktvā—relinquish; kalevaram—the body; yaḥ—who; prayāti—goes; saḥ—he; mat-bhāvam—Godlike nature; yāti—achieves; na—no; asti—there is; atra—here; sanśhayaḥ—doubt
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः
yaṁ yaṁ vāpi smaran bhāvaṁ tyajatyante kalevaram taṁ tam evaiti kaunteya sadā tad-bhāva-bhāvitaḥ
অন্তকালে দেহত্যাগের সময় যে যা স্মরণ করে, হে কুন্তীনন্দন, সর্বদা সেই চিন্তায় মগ্ন থাকায় সে কেবল তাই প্রাপ্ত হয়।
Word meanings: yam yam—whatever; vā—or; api—even; smaran—remembering; bhāvam—remembrance; tyajati—gives up; ante—in the end; kalevaram—the body; tam—to that; tam—to that; eva—certainly; eti—gets; kaunteya—Arjun, the son of Kunti; sadā—always; tat—that; bhāva-bhāvitaḥ—absorbed in contemplation
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्
tasmāt sarveṣhu kāleṣhu mām anusmara yudhya cha mayyarpita-mano-buddhir mām evaiṣhyasyasanśhayam
তাই সর্বদা আমাকে স্মরণ করো এবং যুদ্ধ করো। তোমার মন ও বুদ্ধি আমাতে সমর্পণ করে, তুমি নিঃসন্দেহে কেবল আমাকেই প্রাপ্ত হবে।
Word meanings: tasmāt—therefore; sarveṣhu—in all; kāleṣhu—times; mām—me; anusmara—remember; yudhya—fight; cha—and; mayi—to me; arpita—surrender; manaḥ—mind; buddhiḥ—intellect; mām—to me; eva—surely; eṣhyasi—you shall attain; asanśhayaḥ—without a doubt
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना। परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्
abhyāsa-yoga-yuktena chetasā nānya-gāminā paramaṁ puruṣhaṁ divyaṁ yāti pārthānuchintayan
যোগ অভ্যাসের মাধ্যমে অনুশাসিত মন নিয়ে, অবিচল এবং অন্য কোথাও বিচলিত না হয়ে, যে ব্যক্তি নিরন্তর ধ্যান করেন, সে পরম দিব্য সত্তাকে প্রাপ্ত হন, হে অর্জুন।
Word meanings: abhyāsa-yoga—by practice of yog; yuktena—being constantly engaged in remembrance; chetasā—by the mind; na anya-gāminā—without deviating; paramam puruṣham—the Supreme Divine Personality; divyam—divine; yāti—one attains; pārtha—Arjun, the son of Pritha; anuchintayan—constant remembrance
कविं पुराणमनुशासितार मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप मादित्यवर्णं तमसः परस्तात्
kaviṁ purāṇam anuśhāsitāram aṇor aṇīyānsam anusmared yaḥ sarvasya dhātāram achintya-rūpam āditya-varṇaṁ tamasaḥ parastāt
যিনি সর্বজ্ঞ, অনাদি, সকলের শাসনকর্তা, সূক্ষ্মের চেয়েও সূক্ষ্মতর, সমস্ত কিছুর ধারণকারী, যাঁর রূপ অচিন্তনীয়, যিনি সূর্যের ন্যায় দীপ্তিমান এবং সকল অন্ধকারের পরপারে — তিনি যিনি তাঁকে ধ্যান করেন—
Word meanings: kavim—poet; purāṇam—ancient; anuśhāsitāram—the controller; aṇoḥ—than the atom; aṇīyānsam—smaller; anusmaret—always remembers; yaḥ—who; sarvasya—of everything; dhātāram—the support; achintya—inconceivable; rūpam—divine form; āditya-varṇam—effulgent like the sun; tamasaḥ—to the darkness of ignorance; parastāt—beyond;
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव। भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम्
prayāṇa-kāle manasāchalena bhaktyā yukto yoga-balena chaiva bhruvor madhye prāṇam āveśhya samyak sa taṁ paraṁ puruṣham upaiti divyam
মৃত্যুকালে অচঞ্চল মনে ভক্তিপূর্ণ হয়ে এবং যোগবলের দ্বারা দুই ভ্রূর মধ্যে প্রাণবায়ু সম্পূর্ণরূপে স্থাপন করে, সেই পরম দিব্য পুরুষকে প্রাপ্ত হন।
Word meanings: prayāṇa-kāle—at the time of death; manasā—mind; achalena—steadily; bhaktyā—remembering with great devotion; yuktaḥ—united; yoga-balena—through the power of yog; cha—and; eva—certainly; bhruvoḥ—the two eyebrows; madhye—between; prāṇam—life airs; āveśhya—fixing; samyak—completely; saḥ—he; tam—him; param puruṣham—the Supreme Divine Lord; upaiti—attains; divyam—divine
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये
yad akṣharaṁ veda-vido vadanti viśhanti yad yatayo vīta-rāgāḥ yad ichchhanto brahmacharyaṁ charanti tat te padaṁ saṅgraheṇa pravakṣhye
বেদজ্ঞগণ যাঁকে অক্ষর বলে অভিহিত করেন, আসক্তিমুক্ত সংযমী সন্ন্যাসীগণ যাঁতে প্রবেশ করেন, এবং যাঁর আকাঙ্ক্ষায় সাধকগণ ব্রহ্মচর্য পালন করেন—সেই লক্ষ্যের কথা আমি তোমাকে সংক্ষেপে ব্যাখ্যা করব।
Word meanings: yat—which; akṣharam—Imperishable; veda-vidaḥ—scholars of the Vedas; vadanti—describe; viśhanti—enter; yat—which; yatayaḥ—great ascetics; vīta-rāgāḥ—free from attachment; yat—which; ichchhantaḥ—desiring; brahmacharyam—celibacy; charanti—practice; tat—that; te—to you; padam—goal; saṅgraheṇa—briefly; pravakṣhye—I shall explain
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च। मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्
sarva-dvārāṇi sanyamya mano hṛidi nirudhya cha mūrdhnyādhāyātmanaḥ prāṇam āsthito yoga-dhāraṇām
সকল ইন্দ্রিয়দ্বার সংযত করিয়া, মনকে হৃদয়ে স্থির করিয়া এবং প্রাণবায়ুকে মস্তকে ধারণ করিয়া, যোগসমাধিতে সুপ্রতিষ্ঠিত থাকিবে।
Word meanings: sarva-dvārāṇi—all gates; sanyamya—restraining; manaḥ—the mind; hṛidi—in the heart region; nirudhya—confining; cha—and; mūrdhni—in the head; ādhāya—establish; ātmanaḥ—of the self; prāṇam—the life breath; āsthitaḥ—situated (in); yoga-dhāraṇām—the yogic concentration
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्। यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्
oṁ ityekākṣharaṁ brahma vyāharan mām anusmaran yaḥ prayāti tyajan dehaṁ sa yāti paramāṁ gatim
ওঁ—এই একাক্ষর ব্রহ্ম—উচ্চারণ করতে করতে এবং আমাকে স্মরণ করতে করতে যিনি দেহত্যাগ করেন, তিনি পরম গতি লাভ করেন।
Word meanings: om—sacred syllable representing the formless aspect of God; iti—thus; eka-akṣharam—one syllabled; brahma—the Absolute Truth; vyāharan—chanting; mām—me (Shree Krishna); anusmaran—remembering; yaḥ—who; prayāti—departs; tyajan—quitting; deham—the body; saḥ—he; yāti—attains; paramām—the supreme; gatim—goal
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः। तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः
ananya-chetāḥ satataṁ yo māṁ smarati nityaśhaḥ tasyāhaṁ sulabhaḥ pārtha nitya-yuktasya yoginaḥ
হে অর্জুন, যে যোগী অন্য কিছু চিন্তা না করে অবিভক্ত মনে আমাকে নিরন্তর স্মরণ করেন, তাঁর পক্ষে আমাকে লাভ করা সহজ।
Word meanings: ananya-chetāḥ—without deviation of the mind; satatam—always; yaḥ—who; mām—me; smarati—remembers; nityaśhaḥ—regularly; tasya—to him; aham—I; su-labhaḥ—easily attainable; pārtha—Arjun, the son of Pritha; nitya—constantly; yuktasya—engaged; yoginaḥ—of the yogis
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्। नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः
mām upetya punar janma duḥkhālayam aśhāśhvatam nāpnuvanti mahātmānaḥ sansiddhiṁ paramāṁ gatāḥ
মাকে প্রাপ্ত হয়ে, সর্বোচ্চ সিদ্ধি লাভ করা মহাত্মাগণ এই ক্ষণস্থায়ী দুঃখময় জগতে আর কখনও পুনর্জন্ম গ্রহণ করেন না।
Word meanings: mām—me; upetya—having attained; punaḥ—again; janma—birth; duḥkha-ālayam—place full of miseries; aśhāśhvatam—temporary; na—never; āpnuvanti—attain; mahā-ātmānaḥ—the great souls; sansiddhim—perfection; paramām—highest; gatāḥ—having achieved
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन। मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते
ā-brahma-bhuvanāl lokāḥ punar āvartino ’rjuna mām upetya tu kaunteya punar janma na vidyate
আব্রহ্মভুবনাল্লোকাঃ পুনরাবর্তিনোঽর্জুন; মামুপেত্য তু কৌন্তেয় পুনর্জন্ম ন বিদ্যতে।
হে অর্জুন, ব্রহ্মলোক পর্যন্ত সমস্ত লোক পুনর্জন্মের অধীন; কিন্তু হে কুন্তীপুত্র, আমাকে প্রাপ্ত হলে আর পুনর্জন্ম হয় না।
Word meanings: ā-brahma-bhuvanāt—up to the abode of Brahma; lokāḥ—worlds; punaḥ āvartinaḥ—subject to rebirth; arjuna—Arjun; mām—mine; upetya—having attained; tu—but; kaunteya—Arjun, the son of Kunti; punaḥ janma—rebirth; na—never; vidyate—is
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः। रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः
sahasra-yuga-paryantam ahar yad brahmaṇo viduḥ rātriṁ yuga-sahasrāntāṁ te ’ho-rātra-vido janāḥ
যাঁরা জানেন যে ব্রহ্মার একটি দিন হাজার যুগ ধরে স্থায়ী হয়, এবং তাঁর রাত্রিও হাজার যুগ পর্যন্ত বিস্তৃত হয়—তাঁরাই প্রকৃতপক্ষে মহাজাগতিক দিন ও রাত্রির স্বরূপ উপলব্ধি করেন।
Word meanings: sahasra—one thousand; yuga—age; paryantam—until; ahaḥ—one day; yat—which; brahmaṇaḥ—of Brahma; viduḥ—know; rātrim—night; yuga-sahasra-antām—lasts one thousand yugas; te—they; ahaḥ-rātra-vidaḥ—those who know his day and night; janāḥ—people
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे। रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके
avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyahar-āgame rātryāgame pralīyante tatraivāvyakta-sanjñake
দিনের আগমনে সকল প্রকাশিত সত্তা অব্যক্ত থেকে উদ্ভূত হয়; রাত্রির আগমনে তারা সেই একই অব্যক্তে বিলীন হয়ে যায়।
Word meanings: avyaktāt—from the unmanifested; vyaktayaḥ—the manifested; sarvāḥ—all; prabhavanti—emanate; ahaḥ-āgame—at the advent of Brahma’s day; rātri-āgame—at the fall of Brahma’s night; pralīyante—they dissolve; tatra—into that; eva—certainly; avyakta-sanjñake—in that which is called the unmanifest
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते। रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे
bhūta-grāmaḥ sa evāyaṁ bhūtvā bhūtvā pralīyate rātryāgame ’vaśhaḥ pārtha prabhavatyahar-āgame
সেই একই জীবসমূহ বারবার জন্মলাভ করিয়া, হে অর্জুন, রাত্রির আগমনে অসহায়ভাবে বিলীন হয় এবং দিবসের আগমনে পুনরায় প্রকাশিত হয়।
Word meanings: bhūta-grāmaḥ—the multitude of beings; saḥ—these; eva—certainly; ayam—this; bhūtvā bhūtvā—repeatedly taking birth; pralīyate—dissolves; rātri-āgame—with the advent of night; avaśhaḥ—helpless; pārtha—Arjun, the son of Pritha; prabhavati—become manifest; ahaḥ-āgame—with the advent of day
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः। यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति
paras tasmāt tu bhāvo ’nyo ’vyakto ’vyaktāt sanātanaḥ yaḥ sa sarveṣhu bhūteṣhu naśhyatsu na vinaśhyati
কিন্তু সেই অব্যক্তের পরেও আরেক শাশ্বত অব্যক্ত সত্তা বিদ্যমান, যা সমস্ত প্রাণী বিনষ্ট হলেও কখনো ধ্বংস হয় না।
Word meanings: paraḥ—transcendental; tasmāt—than that; tu—but; bhāvaḥ—creation; anyaḥ—another; avyaktaḥ—unmanifest; avyaktāt—to the unmanifest; sanātanaḥ—eternal; yaḥ—who; saḥ—that; sarveṣhu—all; bhūteṣhu—in beings; naśhyatsu—cease to exist; na—never; vinaśhyati—is annihilated
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्। यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम
avyakto ’kṣhara ityuktas tam āhuḥ paramāṁ gatim yaṁ prāpya na nivartante tad dhāma paramaṁ mama
যাকে অব্যক্ত ও অক্ষর বলা হয়, তাকেই পরম গতি বলে ঘোষণা করা হয়েছে; সেখানে পৌঁছে কেউ আর ফিরে আসে না—সেটাই আমার পরম ধাম।
Word meanings: avyaktaḥ—unmanifest; akṣharaḥ—imperishable; iti—thus; uktaḥ—is said; tam—that; āhuḥ—is called; paramām—the supreme; gatim—destination; yam—which; prāpya—having reached; na—never; nivartante—come back; tat—that; dhāma—abode; paramam—the supreme; mama—my
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया। यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्
puruṣhaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyas tvananyayā yasyāntaḥ-sthāni bhūtāni yena sarvam idaṁ tatam
হে অর্জুন, যে পরম পুরুষের মধ্যে সকল প্রাণী বাস করে এবং যাঁর দ্বারা এই সমস্ত কিছু পরিব্যাপ্ত, তিনি কেবলমাত্র অনন্য, একনিষ্ঠ ভক্তির মাধ্যমেই প্রাপ্ত হন।
Word meanings: puruṣhaḥ—the Supreme Divine Personality; saḥ—he; paraḥ—greatest; pārtha—Arjun, the son of Pritha; bhaktyā—through devotion; labhyaḥ—is attainable; tu—indeed; ananyayā—without another; yasya—of whom; antaḥ-sthāni—situated within; bhūtāni—beings; yena—by whom; sarvam—all; idam—this; tatam—is pervaded
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ
yatra kāle tvanāvṛittim āvṛittiṁ chaiva yoginaḥ prayātā yānti taṁ kālaṁ vakṣhyāmi bharatarṣhabha
আমি এখন তোমাকে বর্ণনা করব, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, সেই প্রয়াণকালগুলি যেখানে যোগীরা অপুনরাবৃত্তির অবস্থা প্রাপ্ত হন, এবং সেই কালগুলি যেখানে তাঁরা পুনরায় ফিরে আসেন।
Word meanings: yatra—where; kāle—time; tu—certainly; anāvṛittim—no return; āvṛittim—return; cha—and; eva—certainly; yoginaḥ—a yogi; prayātāḥ—having departed; yānti—attain; tam—that; kālam—time; vakṣhyāmi—I shall describe; bharata-ṛiṣhabha—Arjun, the best of the Bharatas;
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः
agnir jyotir ahaḥ śhuklaḥ ṣhaṇ-māsā uttarāyaṇam tatra prayātā gachchhanti brahma brahma-vido janāḥ
যাঁরা ব্রহ্মকে জানেন, তাঁরা অগ্নি, জ্যোতি, দিবাভাগ, শুক্লপক্ষ এবং সূর্যের উত্তরায়ণের ছয় মাসের পথে প্রস্থান করে ব্রহ্মকে প্রাপ্ত হন।
Word meanings: agniḥ—fire; jyotiḥ—light; ahaḥ—day; śhuklaḥ—the bright fortnight of the moon; ṣhaṭ-māsāḥ—six months; uttara-ayanam—the sun’s northern course; tatra—there; prayātāḥ—departed; gachchhanti—go; brahma—Brahman; brahma-vidaḥ—those who know the Brahman; janāḥ—persons;
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्। तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते
dhūmo rātris tathā kṛiṣhṇaḥ ṣhaṇ-māsā dakṣhiṇāyanam tatra chāndramasaṁ jyotir yogī prāpya nivartate
ধূম, রাত্রি, কৃষ্ণপক্ষ এবং সূর্যের দক্ষিণায়নের ছয় মাসের মধ্য দিয়ে অতিক্রম করে, যোগী চন্দ্রজ্যোতি লাভ করেন এবং পুনর্জন্মের চক্রে ফিরে আসেন।
Word meanings: dhūmaḥ—smoke; rātriḥ—night; tathā—and; kṛiṣhṇaḥ—the dark fortnight of the moon; ṣhaṭ-māsāḥ—six months; dakṣhiṇa-ayanam—the sun’s southern course; tatra—there; chāndra-masam—lunar; jyotiḥ—light; yogī—a yogi; prāpya—attain; nivartate—comes back;
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः
śhukla-kṛiṣhṇe gatī hyete jagataḥ śhāśhvate mate ekayā yātyanāvṛittim anyayāvartate punaḥ
জগতের এই দুটি পথ — আলোকময় এবং অন্ধকারময় — চিরন্তন বলে বিবেচিত। আলোকময় পথে যে যাত্রা করে, সে আর ফিরে আসে না; অন্ধকারময় পথে যে যায়, সে পুনরায় ফিরে আসে।
Word meanings: śhukla—bright; kṛiṣhṇe—dark; gatī—paths; hi—certainly; ete—these; jagataḥ—of the material world; śhāśhvate—eternal; mate—opinion; ekayā—by one; yāti—goes; anāvṛittim—to non return; anyayā—by the other; āvartate—comes back; punaḥ—again
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन। तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन
naite sṛitī pārtha jānan yogī muhyati kaśhchana tasmāt sarveṣhu kāleṣhu yoga-yukto bhavārjuna
হে অর্জুন, এই দুটি পথ জেনে কোনো যোগী কখনো মোহগ্রস্ত হন না। তাই, সর্বকালে যোগে স্থির থাকো।
Word meanings: na—never; ete—these two; sṛitī—paths; pārtha—Arjun, the son of Pritha; jānan—knowing; yogī—a yogi; muhyati—bewildered; kaśhchana—any; tasmāt—therefore; sarveṣhu kāleṣhu—always; yoga-yuktaḥ—situated in Yog; bhava—be; arjuna—Arjun
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्। अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम्
vedeṣhu yajñeṣhu tapaḥsu chaiva dāneṣhu yat puṇya-phalaṁ pradiṣhṭam atyeti tat sarvam idaṁ viditvā yogī paraṁ sthānam upaiti chādyam
যোগী যিনি এই সমস্ত কিছু জানেন, তিনি বেদ অধ্যয়ন, যজ্ঞ অনুষ্ঠান, তপস্যা আচরণ বা দান-ধর্ম থেকে যে পুণ্য অর্জিত হয়, তার সবকিছুকে অতিক্রম করেন এবং সেই পরম, আদি ধামে উপনীত হন।
Word meanings: vedeṣhu—in the study of the Vedas; yajñeṣhu—in performance of sacrifices; tapaḥsu—in austerities; cha—and; eva—certainly; dāneṣhu—in giving charities; yat—which; puṇya-phalam—fruit of merit; pradiṣhṭam—is gained; atyeti—surpasses; tat sarvam—all; idam—this; viditvā—having known; yogī—a yogi; param—Supreme; sthānam—Abode; upaiti—achieves; cha—and; ādyam—original