अर्जुन उवाचएवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते।येचाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः
arjuna uvācha evaṁ satata-yuktā ye bhaktās tvāṁ paryupāsate ye chāpy akṣharam avyaktaṁ teṣhāṁ ke yoga-vittamāḥ
অর্জুন বললেন: যে ভক্তগণ নিত্য নিষ্ঠাবান হয়ে এইভাবে আপনার উপাসনা করেন, এবং যাঁরা অবিনাশী, নিরাকার পরব্রহ্মের উপাসনা করেন—তাঁদের মধ্যে কারা যোগের শ্রেষ্ঠতর জ্ঞানী?
Word meanings: arjunaḥ uvācha—Arjun said; evam—thus; satata—steadfastly; yuktāḥ—devoted; ye—those; bhaktāḥ—devotees; tvām—you; paryupāsate—worship; ye—those; cha—and; api—also; akṣharam—the imperishable; avyaktam—the formless Brahman; teṣhām—of them; ke—who; yoga-vit-tamāḥ—more perfect in Yog
श्री भगवानुवाचमय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः
śhrī-bhagavān uvācha mayy āveśhya mano ye māṁ nitya-yuktā upāsate śhraddhayā parayopetās te me yuktatamā matāḥ
শ্রীভগবান বললেন: যারা আমাতে মন স্থির করে অচল ভক্তি ও পরম শ্রদ্ধায় আমার উপাসনা করে, সর্বদা আমার সাথে যুক্ত থাকে—তাদেরই আমি যোগে সর্বশ্রেষ্ঠ বলে মনে করি।
Word meanings: śhrī-bhagavān uvācha—the Blessed Lord said; mayi—on me; āveśhya—fix; manaḥ—the mind; ye—those; mām—me; nitya yuktāḥ—always engaged; upāsate—worship; śhraddhayā—with faith; parayā—best; upetāḥ—endowed; te—they; me—by me; yukta-tamāḥ—situated highest in Yog; matāḥ—I consider
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते।सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्
ye tv akṣharam anirdeśhyam avyaktaṁ paryupāsate sarvatra-gam achintyañcha kūṭa-stham achalandhruvam sanniyamyendriya-grāmaṁ sarvatra sama-buddhayaḥ te prāpnuvanti mām eva sarva-bhūta-hite ratāḥ
কিন্তু যারা অবিনশ্বর, অনির্বচনীয়, অব্যক্ত, সর্বব্যাপী, অচিন্ত্য, অপরিবর্তনীয়, অচল এবং শাশ্বতের উপাসনা করেন—সমস্ত ইন্দ্রিয় সংযত করে, সর্বত্র সমভাবাপন্ন এবং সকল প্রাণীর কল্যাণে নিবেদিত—তারাও আমাকেই প্রাপ্ত হন।
Word meanings: ye—who; tu—but; akṣharam—the imperishable; anirdeśhyam—the indefinable; avyaktam—the unmanifest; paryupāsate—worship; sarvatra-gam—the all-pervading; achintyam—the unthinkable; cha—and; kūṭa-stham—the unchanging; achalam—the immovable; dhruvam—the eternal; sanniyamya—restraining; indriya-grāmam—the senses; sarvatra—everywhere; sama-buddhayaḥ—even-minded; te—they; prāpnuvanti—attain; mām—me; eva—also; sarva-bhūta-hite—in the welfare of all beings; ratāḥ—engaged
संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः।ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः
sanniyamyendriya-grāmaṁ sarvatra sama-buddhayaḥ te prāpnuvanti mām eva sarva-bhūta-hite ratāḥ
সমস্ত ইন্দ্রিয় সংযত করিয়া, সর্ব অবস্থায় সমভাবাপন্ন হইয়া এবং সকল প্রাণীর কল্যাণে নিয়োজিত থাকিয়া, তাহারা নিশ্চিতভাবে কেবল আমাকেই প্রাপ্ত হয়।
Word meanings: sanniyamya-controlling; indriya-grāmam—all the senses; sarvatra—everywhere; sama-buddayaḥ—equally disposed; te-they; prāpnuvanti—achieve; mām—unto Me; eva—certainly; sarva-bhūtahite—all living entities' welfare; ratāḥ—engaged.
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्। अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते
kleśho ’dhikataras teṣhām avyaktāsakta-chetasām avyaktā hi gatir duḥkhaṁ dehavadbhir avāpyate
অব্যক্তে যাদের মন নিবিষ্ট, তাদের সংগ্রাম আরও কঠিন, কারণ অব্যক্তের পথ দেহধারীদের পক্ষে অত্যন্ত কষ্টসাধ্য।
Word meanings: kleśhaḥ—tribulations; adhika-taraḥ—full of; teṣhām—of those; avyakta—to the unmanifest; āsakta—attached; chetasām—whose minds; avyaktā—the unmanifest; hi—indeed; gatiḥ—path; duḥkham—exceeding difficulty; deha-vadbhiḥ—for the embodied; avāpyate—is reached
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः।अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते
ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi sannyasya mat-paraḥ ananyenaiva yogena māṁ dhyāyanta upāsate
কিন্তু যারা তাদের সমস্ত কর্ম আমাকে সমর্পণ করে, আমাকে পরম লক্ষ্য মনে করে, একনিষ্ঠ ও অচঞ্চল ভক্তিতে আমার ধ্যানের মাধ্যমে আমার উপাসনা করে—
Word meanings: ye—who; tu—but; sarvāṇi—all; karmāṇi—actions; mayi—to me; sannyasya—dedicating; mat-paraḥ—regarding me as the Supreme goal; ananyena—exclusively; eva—certainly; yogena—with devotion; mām—me; dhyāyantaḥ—meditating; upāsate—worship;
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्।भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्
teṣhām ahaṁ samuddhartā mṛityu-saṁsāra-sāgarāt bhavāmi na chirāt pārtha mayy āveśhita-chetasām
যাদের মন সম্পূর্ণরূপে আমাতে নিবদ্ধ, হে অর্জুন, আমি অবিলম্বে তাদের জন্ম-মৃত্যুর সাগর থেকে উদ্ধারকর্তা হই।
Word meanings: teṣhām—of those; aham—I; samuddhartā—the deliverer; mṛityu-saṁsāra-sāgarāt—from the ocean of birth and death; bhavāmi—(I) become; na—not; chirāt—after a long time; pārtha—Arjun, the son of Pritha; mayi—with me; āveśhita chetasām—of those whose consciousness is united
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय।निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः
mayy eva mana ādhatsva mayi buddhiṁ niveśhaya nivasiṣhyasi mayy eva ata ūrdhvaṁ na sanśhayaḥ
একমাত্র আমাতেই তোমার মন স্থির করো, এবং তোমার বুদ্ধি আমাতে সমর্পণ করো। তারপর তুমি নিঃসন্দেহে একমাত্র আমাতেই বাস করবে।
Word meanings: mayi—on me; eva—alone; manaḥ—mind; ādhatsva—fix; mayi—on me; buddhim—intellect; niveśhaya—surrender; nivasiṣhyasi—you shall always live; mayi—in me; eva—alone; ataḥ ūrdhvam—thereafter; na—not; sanśhayaḥ—doubt
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्।अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय
atha chittaṁ samādhātuṁ na śhaknoṣhi mayi sthiram abhyāsa-yogena tato mām ichchhāptuṁ dhanañjaya
যদি তুমি আমার উপর স্থিরভাবে মন স্থাপন করতে না পারো, তবে হে ধনঞ্জয়, অভ্যাসযোগের মাধ্যমে আমাকে প্রাপ্ত হওয়ার চেষ্টা করো।
Word meanings: atha—if; chittam—mind; samādhātum—to fix; na śhaknoṣhi—(you) are unable; mayi—on me; sthiram—steadily; abhyāsa-yogena—by uniting with God through repeated practice; tataḥ—then; mām—me; ichchhā—desire; āptum—to attain; dhanañjaya—Arjun, the conqueror of wealth
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव।मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि
abhyāse ’py asamartho ’si mat-karma-paramo bhava mad-artham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi
যদি তুমি অভ্যাস করতেও অসমর্থ হও, তবে তোমার সকল কর্ম আমাকে অর্পণ করো; আমার জন্য কর্ম সম্পাদন করলে তুমি সিদ্ধি লাভ করবে।
Word meanings: abhyāse—in practice; api—if; asamarthaḥ—unable; asi—you; mat-karma paramaḥ—devotedly work for me; bhava—be; mat-artham—for my sake; api—also; karmāṇi—work; kurvan—performing; siddhim—perfection; avāpsyasi—you shall achieve
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः।सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्
athaitad apy aśhakto ’si kartuṁ mad-yogam āśhritaḥ sarva-karma-phala-tyāgaṁ tataḥ kuru yatātmavān
যদি তুমি এটাও করতে অসমর্থ হও, তাহলে আমার ভক্তিতে আশ্রয় নিয়ে, সংযত মনে সকল কর্মের ফল ত্যাগ করো।
Word meanings: atha—if; etat—this; api—even; aśhaktaḥ—unable; asi—you are; kartum—to work; mad-yogam—with devotion to me; āśhritaḥ—taking refuge; sarva-karma—of all actions; phala-tyāgam—to renounce the fruits; tataḥ—then; kuru—do; yata-ātma-vān—be situated in the self
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते।ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्
śhreyo hi jñānam abhyāsāj jñānād dhyānaṁ viśhiṣhyate dhyānāt karma-phala-tyāgas tyāgāch chhāntir anantaram
জ্ঞান যান্ত্রিক অভ্যাসের চেয়ে শ্রেষ্ঠ; ধ্যান জ্ঞানকে অতিক্রম করে। তার চেয়েও মহত্তর হলো কর্মফল ত্যাগ — এই ত্যাগ থেকেই অবিলম্বে শান্তি আসে।
Word meanings: śhreyaḥ—better; hi—for; jñānam—knowledge; abhyāsāt—than (mechanical) practice; jñānāt—than knowledge; dhyānam—meditation; viśhiṣhyate—better; dhyānāt—than meditation; karma-phala-tyāgaḥ—renunciation of the fruits of actions; tyāgāt—renunciation; śhāntiḥ—peace; anantaram—immediately
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी
adveṣhṭā sarva-bhūtānāṁ maitraḥ karuṇa eva cha nirmamo nirahankāraḥ sama-duḥkha-sukhaḥ kṣhamī
যিনি কোনো প্রাণীর প্রতি বিদ্বেষ পোষণ করেন না, যিনি সকলের প্রতি মৈত্রীপূর্ণ ও করুণাময়, যিনি মমত্ববোধ ও অহংকার থেকে মুক্ত, সুখ ও দুঃখে সমভাবাপন্ন, এবং সর্বদা ক্ষমাশীল—
Word meanings: adveṣhṭā—free from malice; sarva-bhūtānām—toward all living beings; maitraḥ—friendly; karuṇaḥ—compassionate; eva—indeed; cha—and; nirmamaḥ—free from attachment to possession; nirahankāraḥ—free from egoism; sama—equipoised; duḥkha—distress; sukhaḥ—happiness; kṣhamī—forgiving;
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः।मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः
santuṣhṭaḥ satataṁ yogī yatātmā dṛiḍha-niśhchayaḥ mayy arpita-mano-buddhir yo mad-bhaktaḥ sa me priyaḥ
সন্তুষ্ট সর্বদা, ভক্তিতে স্থির, আত্মসংযমী, দৃঢ় প্রত্যয়ী, মন ও বুদ্ধি আমাতে সমর্পিত—এমন ভক্ত আমার প্রিয়।
Word meanings: santuṣhṭaḥ—contented; satatam—steadily; yogī—united in devotion; yata-ātmā—self-controlled; dṛiḍha-niśhchayaḥ—firm in conviction; mayi—to me; arpita—dedicated; manaḥ—mind; buddhiḥ—intellect; yaḥ—who; mat-bhaktaḥ—my devotees; saḥ—they; me—to me; priyaḥ—very dear
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः।हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः
yasmān nodvijate loko lokān nodvijate cha yaḥ harṣhāmarṣha-bhayodvegair mukto yaḥ sa cha me priyaḥ
যিনি জগৎকে বিচলিত করেন না এবং জগৎও যাঁকে বিচলিত করতে পারে না, যিনি হর্ষ, ঈর্ষা, ভয় ও উদ্বেগ থেকে মুক্ত—সেই ব্যক্তি আমার প্রিয়।
Word meanings: yasmāt—by whom; na—not; udvijate—are agitated; lokaḥ—people; lokāt—from people; na—not; udvijate—are disturbed; cha—and; yaḥ—who; harṣha—pleasure; amarṣha—pain; bhaya—fear; udvegaiḥ—anxiety; muktaḥ—freed; yaḥ—who; saḥ—they; cha—and; me—to me; priyaḥ—very dear
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः।सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः
anapekṣhaḥ śhuchir dakṣha udāsīno gata-vyathaḥ sarvārambha-parityāgī yo mad-bhaktaḥ sa me priyaḥ
যিনি জাগতিক প্রত্যাশা থেকে মুক্ত, পবিত্র, দক্ষ, নিরপেক্ষ, অবিচলিত এবং যিনি সকল স্বার্থপর কর্ম পরিত্যাগ করেছেন—আমার এমন ভক্ত আমার প্রিয়।
Word meanings: anapekṣhaḥ—indifferent to worldly gain; śhuchiḥ—pure; dakṣhaḥ—skillful; udāsīnaḥ—without cares; gata-vyathaḥ—untroubled; sarva-ārambha—of all undertakings; parityāgī—renouncer; saḥ—who; mat-bhaktaḥ—my devotee; saḥ—he; me—to ne; priyaḥ—very dear
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति।शुभाशुभपरित्यागी भक्ितमान्यः स मे प्रियः
yo na hṛiṣhyati na dveṣhṭi na śhochati na kāṅkṣhati śhubhāśhubha-parityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ
যিনি আনন্দ করেন না, ঘৃণাও করেন না, শোক করেন না, কামনাও করেন না, যিনি শুভ ও অশুভ উভয়ই ত্যাগ করেছেন এবং ভক্তিতে পরিপূর্ণ—সেই ব্যক্তি আমার প্রিয়।
Word meanings: yaḥ—who; na—neither; hṛiṣhyati—rejoice; na—nor; dveṣhṭi—despair; na—neither; śhochati—lament; na—nor; kāṅkṣhati—hanker for gain; śhubha-aśhubha-parityāgī—who renounce both good and evil deeds; bhakti-mān—full of devotion; yaḥ—who; saḥ—that person; me—to me; priyaḥ—very dear
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः
samaḥ śhatrau cha mitre cha tathā mānāpamānayoḥ śhītoṣhṇa-sukha-duḥkheṣhu samaḥ saṅga-vivarjitaḥ
সমান শত্রু আর মিত্রে, মান আর অপমানে, শীত আর উষ্ণে, সুখ আর দুঃখে—সমভাবাপন্ন এবং সকল আসক্তি হতে মুক্ত—
Word meanings: samaḥ—alike; śhatrau—to a foe; cha—and; mitre—to a friend; cha tathā—as well as; māna-apamānayoḥ—in honor and dishonor; śhīta-uṣhṇa—in cold and heat; sukha-duḥkheṣhu—in joy and sorrow; samaḥ—equipoised; saṅga-vivarjitaḥ—free from all unfavorable association;
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येनकेनचित्।अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्ितमान्मे प्रियो नरः
tulya-nindā-stutir maunī santuṣhṭo yena kenachit aniketaḥ sthira-matir bhaktimān me priyo naraḥ
নিন্দা ও প্রশংসাকে যিনি সমান জ্ঞান করেন, যিনি মৌন চিন্তনে নিমগ্ন, যা কিছু আসে তাতেই সন্তুষ্ট, কোনো আবাসে আসক্তিহীন, স্থিরবুদ্ধি এবং ভক্তিতে পরিপূর্ণ—সেই ব্যক্তি আমার প্রিয়।
Word meanings: tulya—alike; nindā-stutiḥ—reproach and praise; maunī—silent contemplation; santuṣhṭaḥ—contented; yena kenachit—with anything; aniketaḥ—without attachment to the place of residence; sthira—firmly fixed; matiḥ—intellect; bhakti-mān—full of devotion; me—to me; priyaḥ—very dear; naraḥ—a person
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः
ye tu dharmyāmṛitam idaṁ yathoktaṁ paryupāsate śhraddadhānā mat-paramā bhaktās te ’tīva me priyāḥ
যারা আমার দ্বারা ঘোষিত ধর্মের এই অমৃত তত্ত্ব অনুসরণ করে, শ্রদ্ধাপূর্ণ হয়ে এবং আমাকেই পরম লক্ষ্য রূপে ভক্তিতে নিবেদিত হয়ে—সেই ভক্তগণ আমার অত্যন্ত প্রিয়।
Word meanings: ye—who; tu—indeed; dharma—of wisdom; amṛitam—nectar; idam—this; yathā—as; uktam—declared; paryupāsate—exclusive devotion; śhraddadhānāḥ—with faith; mat-paramāḥ—intent on me as the supreme goal; bhaktāḥ—devotees; te—they; atīva—exceedingly; me—to me; priyāḥ—dear