Yoga through the Perfection of Renunciation and Surrender

अर्जुन म्हणाला: हे महाबाहो, हे हृषीकेशा, हे केशिनिषूदना, संन्यास आणि त्याग यांचे खरे स्वरूप मला वेगवेगळे समजून घ्यायचे आहे.

श्रीभगवान म्हणाले: काम्य कर्मांचा त्याग म्हणजे संन्यास, असे विद्वान समजतात, तर सर्व कर्मांच्या फळांचा त्याग म्हणजे त्याग, असे विवेकी लोक सांगतात.

काही विद्वान म्हणतात की सर्व कर्म दोषयुक्त असल्यामुळे त्यागावे; तर इतर मानतात की यज्ञ, दान आणि तपस्या ही कर्मे कधीही सोडू नयेत.

श्रेष्ठ भारता, त्यागाविषयी माझा निश्चित निष्कर्ष ऐक; कारण हे पुरुषश्रेष्ठा, त्याग तीन प्रकारचा सांगितला आहे.

यज्ञ, दान आणि तपस्या यांचा कधीही त्याग करू नये, तर ते अवश्य आचरावेत, कारण यज्ञ, दान आणि तपस्या हे विद्वानांना पवित्र करणारे आहेत.

पण हे अर्जुना, ही कर्मेसुद्धा सर्व आसक्ती आणि फळांच्या इच्छेचा त्याग करून केली पाहिजेत—हा माझा निश्चित आणि सर्वोच्च निष्कर्ष आहे.

त्याग करणे कर्तव्यकर्माचा योग्य नाही; भ्रमामुळे त्याचा त्याग करणे हे तामसिक मानले जाते.

जो केवळ कष्टदायक आहेत म्हणून किंवा शारीरिक त्रासाच्या भीतीने विहित कर्तव्ये त्यागतो, तो रजोगुणी त्याग करतो आणि त्याला त्यागाचे खरे फळ कधीही प्राप्त होत नाही.

जेव्हा कर्तव्यकर्म केवळ ते करायला हवे म्हणून केले जाते, हे अर्जुना, सर्व आसक्ती आणि फळाची इच्छा त्यागून—तो त्याग सात्त्विक मानला जातो.

बुद्धिमान त्यागी, सत्त्वगुणाने युक्त आणि सर्व संशयांपासून मुक्त, तो अप्रिय कर्माचा द्वेष करत नाही किंवा प्रिय कर्माची आसक्ती धरत नाही.

खरोखरच देहधारी प्राण्याला सर्व कर्मांचा संपूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे; परंतु जो कर्मांच्या फळांचा त्याग करतो, त्यालाच खरा त्यागी म्हणतात.

कर्माचे तीन प्रकारचे फळ—अप्रिय, प्रिय आणि मिश्र—जे फलासक्तीचा त्याग करत नाहीत त्यांना मृत्यूनंतर प्राप्त होते, परंतु अशा आसक्तीचा त्याग करणाऱ्यांना कधीही प्राप्त होत नाही.

हे महाबाहो, कर्मबंधनाचा नाश करणाऱ्या सांख्य शास्त्रात सांगितलेली, सर्व कर्मांच्या सिद्धीसाठी आवश्यक अशी ही पाच कारणे माझ्याकडून जाणून घे.

शरीर, कर्ता, विविध इंद्रिये, वेगवेगळ्या आणि भिन्न चेष्टा, आणि पाचवा म्हणजे दैवी विधान—हे प्रत्येक कर्माच्या सिद्धीसाठी पाच कारणे आहेत.

शरीर, वाणी किंवा मनाने माणूस जे काही कर्म करतो—मग ते योग्य असो वा अयोग्य—त्याची ही पाच कारणे आहेत.

म्हणून, जो — अप्रशिक्षित बुद्धीमुळे — शुद्ध आत्म्यालाच कर्ता मानतो, तो मूर्ख मनुष्य खरोखर पाहत नाही.

ज्याचा स्वभाव अहंकारापासून मुक्त आहे आणि ज्याची बुद्धी निर्मळ राहते—जरी तो या सर्व प्राण्यांना मारत असला, तरी तो खरोखर मारत नाही, आणि तो बंधनातही पडत नाही.

ज्ञान, ज्ञानाचा विषय आणि ज्ञाता हे कर्माची तिहेरी प्रेरणा आहेत; साधन, कर्म आणि कर्ता हे कर्माचा तिहेरी आधार आहेत.

ज्ञान, कर्म आणि कर्ता हे प्रत्येक तीन गुणांच्या भेदानुसार तीन प्रकारचे सांगितले आहेत, जसे गुणांच्या शास्त्रात वर्णन केले आहे. ते खरोखर जसे आहेत तसे तूही ऐक.

सर्व प्राण्यांमध्ये एकच अविनाशी, अखंड तत्त्व — सर्व विविधतेमध्ये एकच सार — पाहिले जाते, ते ज्ञान सात्त्विक जाणावे.

परंतु जे ज्ञान सर्व प्राण्यांमध्ये अनेक आणि भिन्न अस्तित्वे पाहते, प्रत्येकाला एकमेकांपासून वेगळे मानते — ते ज्ञान रजोगुणापासून उत्पन्न झालेले आहे असे जाण.

परंतु जे ज्ञान एका एकमेव कार्याला संपूर्ण मानून त्याला चिकटून राहते, जे विवेकशून्य, सत्याधारविरहित आणि क्षुल्लक आहे — ते तामसिक म्हणून घोषित केले आहे.

कर्तव्य म्हणून केलेले, आसक्ती नसलेले, इच्छा किंवा द्वेष नसलेले, फळाची अपेक्षा न करणाऱ्या व्यक्तीने केलेले कर्म — त्याला सात्त्विक कर्म म्हणतात.

कर्तव्यकर्म जे अत्यंत परिश्रमाने, स्वार्थी इच्छेने प्रेरित होऊन किंवा अहंकाराने भरलेल्या व्यक्तीद्वारे केले जाते, ते राजस स्वरूपाचे म्हटले जाते.

जे कर्म भ्रमातून आरंभ केले जाते, परिणामांचा विचार न करता, हानी, इतरांना होणारा त्रास किंवा स्वतःच्या सामर्थ्याचा विचार न करता, ते तामसिक म्हणून घोषित केले जाते.

कर्ता जो आसक्ती आणि अहंकारापासून मुक्त आहे, दृढ संकल्प आणि उत्साहाने युक्त आहे, आणि यश किंवा अपयशाने विचलित होत नाही, तो सात्त्विक स्वभावाचा म्हटला जातो.

कर्त्याचे फळ मिळवण्याची लालसा बाळगणारा, आसक्तीने भरलेला, लोभी, स्वभावाने हिंसक, अशुद्ध, आणि हर्ष व शोक यांनी प्रभावित होणारा — असा कर्ता राजस स्वभावाचा म्हणून घोषित केला जातो.

अनियंत्रित, असभ्य, हट्टी, धूर्त, अप्रामाणिक, आळशी, निराश आणि दिरंगाई करणारा कर्ता हा तामसी स्वरूपाचा म्हटला जातो.

आता माझ्याकडून ऐक, हे अर्जुना, बुद्धी आणि धृतीचे तीन गुणांनुसार तीन प्रकारचे विभाजन, जसे मी ते पूर्णपणे आणि स्पष्टपणे वर्णन करतो.

जी बुद्धी प्रवृत्ती आणि निवृत्ती, कर्तव्य आणि अकर्तव्य, भय आणि अभय, तसेच बंधन आणि मोक्ष यांना जाणते—ती बुद्धी, हे पार्था, सात्त्विक आहे.

जी बुद्धी धर्म आणि अधर्म, तसेच कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांमध्ये चुकीचा भेद करते — ती बुद्धी, हे अर्जुना, राजसी स्वरूपाची आहे.

जी बुद्धी अंधकाराने झाकलेली असून अधर्माला धर्म समजते आणि सर्व गोष्टी विपरीत रीतीने पाहते—ती, हे अर्जुना, तामसी (अज्ञानाच्या स्वरूपाची) आहे.

जी अचल धारणा योगाद्वारे मन, प्राणवायू आणि इंद्रियांच्या क्रियांना स्थिर ठेवते—ती धृती, हे अर्जुना, सात्त्विक आहे.

परंतु हे अर्जुना, ज्या दृढनिश्चयाने मनुष्य धर्म, काम आणि अर्थ यांना अत्यंत आसक्ती आणि फलांच्या लालसेने धरून ठेवतो, तो निश्चय राजस स्वरूपाचा आहे.

ज्या धारणेने मंदबुद्धी मनुष्य अतिनिद्रा, भय, शोक, विषाद आणि उन्मत्तता यांचा त्याग करत नाही — ती धारणा, हे अर्जुना, तामसी आहे.

आता माझ्याकडून ऐक, हे भरतश्रेष्ठा, सुखाच्या त्रिविध स्वरूपाविषयी — ज्यामध्ये मनुष्य अभ्यासाने आनंद प्राप्त करतो, आणि ज्याद्वारे सर्व दुःखांचा अंत होतो.

जे सुरुवातीला विषासारखे वाटते पण शेवटी अमृतासारखे होते—असे सुख, आत्मज्ञानाच्या स्पष्टतेतून जन्मलेले, सात्त्विक म्हणून घोषित केले जाते.

इंद्रियांचा विषयांशी संपर्क झाल्याने जे सुख उत्पन्न होते, जे सुरुवातीला अमृतासमान वाटते परंतु शेवटी विषासमान होते, ते सुख राजस म्हणून घोषित केले आहे.

जे सुख आरंभापासून शेवटपर्यंत आत्म्याला भ्रमित करते, जे निद्रा, आळस आणि प्रमाद यांपासून उत्पन्न होते, ते तामसिक म्हणून घोषित केले आहे.

पृथ्वीवर किंवा स्वर्गातील देवांमध्ये असे कोणीही नाही जे प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या या तीन गुणांपासून मुक्त असेल.

हे शत्रूंचा संहार करणार्‍या, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांची कर्तव्ये त्यांच्या स्वभावजन्य गुणांनुसार विभागली गेली आहेत.

शांती, आत्मसंयम, तपस्या, शुद्धता, सहनशीलता, सचोटी, ज्ञान, विवेक आणि परलोकावरील श्रद्धा—हे ब्राह्मणांचे स्वाभाविक कर्तव्य आहेत, जे त्यांच्या सहज स्वभावातून जन्मलेले आहेत.

शौर्य, बल, धैर्य, युद्धकौशल्य, पळ न काढणे, दानशूरता आणि नेतृत्वाची भावना—हे क्षत्रिय वर्णाचे स्वाभाविक कर्तव्य आहेत, जे त्यांच्या स्वतःच्या जन्मजात स्वभावातून निर्माण झालेले आहेत.

कृषी, पशुपालन आणि व्यापार हे वैश्यांचे स्वाभाविक कर्तव्य आहेत, जे त्यांच्या सहज स्वभावातून जन्मलेले आहेत; आणि सेवा हे शूद्रांचे स्वाभाविक कर्तव्य आहे, जे त्यांच्याही सहज स्वभावातून जन्मलेले आहे.

स्वतःच्या कर्तव्यात निष्ठा ठेवणारा प्रत्येक मनुष्य सिद्धी प्राप्त करतो. आता ऐक, स्वकर्मात रत असलेला मनुष्य ती सिद्धी कशी प्राप्त करतो ते.

स्वतःच्या कर्तव्याच्या आचरणाद्वारे, ज्याच्यापासून सर्व प्राणी उत्पन्न होतात आणि ज्याने हे सर्व व्यापलेले आहे, त्याची पूजा करून मनुष्य सिद्धी प्राप्त करतो.

स्वतःचे कर्तव्य अपूर्णपणे पार पाडलेले असले तरी ते दुसऱ्याच्या उत्तम प्रकारे पार पाडलेल्या कर्तव्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. स्वतःच्या स्वभावानुसार नेमून दिलेले कर्तव्य पार पाडणाऱ्याला पाप लागत नाही.

हे अर्जुना, स्वभावजन्य कर्तव्य सदोष असले तरी त्याचा त्याग करू नये, कारण जसा धूर अग्नीला आच्छादित करतो, तसे सर्व कर्मे दोषांनी वेढलेली असतात.

एक ज्याची बुद्धी सर्व गोष्टींपासून अलिप्त आहे, ज्याने स्वतःवर विजय मिळवला आहे आणि जो इच्छांपासून मुक्त आहे, तो त्यागाद्वारे कर्मबंधनातून मुक्तीची परम सिद्धी प्राप्त करतो.

हे कुंतीपुत्रा, ज्ञानाची परम पराकाष्ठा असलेल्या ब्रह्माची प्राप्ती, सिद्धी प्राप्त केलेला पुरुष कशी करतो, ते माझ्याकडून थोडक्यात जाणून घे.

बुद्धी शुद्ध झालेली असता, मनाला दृढतेने आवरून, शब्द आणि इतर इंद्रियविषयांचा त्याग करून, आसक्ती आणि द्वेष दूर सारून—

एकांतात राहणे, मिताहार करणे, वाणी, शरीर आणि मन संयमित ठेवणे, सदैव ध्यानयोगात तत्पर राहणे, आणि वैराग्यात दृढपणे स्थिर असणे—

निरहंकार, हिंसारहित, गर्वरहित, कामना, क्रोध आणि परिग्रह यांचा त्याग करून, "माझे" या भावनेपासून मुक्त आणि शांत झालेला मनुष्य ब्रह्मप्राप्तीस योग्य होतो.

ब्रह्मभूत झालेला, आत्म्याने शांत, तो शोक करत नाही किंवा इच्छा करत नाही; सर्व प्राण्यांकडे समान दृष्टीने पाहणारा, असा भक्त माझी परम भक्ती प्राप्त करतो.

भक्तीच्या प्रेमाने तो मला खरोखर जाणतो — मी कोण आहे आणि काय आहे. मग, मला सत्यात जाणून, तो तत्काळ माझ्यात प्रवेश करतो.

सर्व कर्मे सदैव करत असूनही, जो माझा पूर्ण आश्रय घेतो, तो माझ्या कृपेने शाश्वत आणि अविनाशी धामाला प्राप्त होतो.

मनाने सर्व कर्मे मला अर्पण करून, मला परम ध्येय मानून, बुद्धियोगाचा आश्रय घेऊन, सदैव तुझे चित्त माझ्यावर स्थिर कर.

माझ्यावर मन स्थिर ठेवशील तर माझ्या कृपेने तू सर्व अडथळे पार करशील; परंतु अहंकारापोटी तू माझे बोल ऐकणार नाहीस, तर तुझा नाश होईल.

जर अहंकाराने प्रेरित होऊन तू विचार करशील "मी युद्ध करणार नाही," तर तुझा निश्चय व्यर्थ आहे — तुझा स्वतःचा स्वभावच तुला युद्धास भाग पाडेल.

हे अर्जुना, तुझ्या स्वभावजन्य कर्तव्याने बांधलेला तू, जे मोहामुळे करू इच्छित नाहीस, तेही तू विवश होऊन करशीलच.

परमेश्वर सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वास करतो, हे अर्जुना, आपल्या मायेच्या शक्तीने सर्व प्राण्यांना यंत्रावर बसवल्याप्रमाणे सतत फिरवत राहतो.

तू संपूर्ण अंतःकरणाने केवळ त्यालाच शरण जा, हे अर्जुना; त्याच्या कृपेने तुला परम शांती आणि शाश्वत धाम प्राप्त होईल.

अशा प्रकारे मी तुला हे ज्ञान दिले आहे, जे सर्व रहस्यांमध्ये सर्वात गहन आहे. याचे पूर्णपणे मनन कर, आणि मग तुला जसे वाटेल तसे कर.

माझे परम वचन पुन्हा ऐक, जे सर्वांत गुप्ततम आहे; तू मला अत्यंत प्रिय आहेस, म्हणून मी तुला तुझ्या हिताचे सांगतो.

माझ्यावर मन लाव, माझा भक्त हो, माझी पूजा कर आणि मला नमस्कार कर — तू निश्चितपणे मला प्राप्त होशील. हे मी तुला खरोखर वचन देतो, कारण तू मला प्रिय आहेस.

सर्व धर्मांचा त्याग करून केवळ माझ्या शरणी ये. मी तुला सर्व पापांतून मुक्त करीन; शोक करू नकोस.

हे शिक्षण कधीही अशा व्यक्तीला सांगू नये जो तपस्याहीन आहे, जो भक्तिहीन आहे, जो ऐकण्याची इच्छा बाळगत नाही, तसेच जो माझ्याप्रती मत्सर बाळगतो त्यालाही सांगू नये.

भक्तांना हे परम रहस्य शिकवणारा, माझ्याप्रती सर्वोच्च भक्ती अर्पण करणारा, निःसंशय केवळ माझ्याकडेच येईल.

मनुष्यांमध्ये जे हे शिक्षण इतरांना सांगतात, त्यांच्यापेक्षा मला प्रिय असा कोणीही नाही, आणि या पृथ्वीवर माझ्यासाठी त्यांच्यापेक्षा अधिक प्रिय असा कोणीही कधीच होणार नाही.

आणि जो आमच्या या पवित्र संवादाचा अभ्यास करतो, त्याच्याद्वारे ज्ञानयज्ञाने माझी पूजा केली जाईल — हा माझा निश्चय आहे.

आणि जो व्यक्ती श्रद्धेने आणि द्वेषरहित मनाने हे ऐकेल, तोही पापांतून मुक्त होईल आणि पुण्यकर्म करणाऱ्यांच्या शुभ लोकांना प्राप्त करेल.

अर्जुना, तू हे एकाग्र मनाने ऐकलेस का? हे धनंजया, तुझा अज्ञानापासून उत्पन्न झालेला भ्रम नष्ट झाला का?

अर्जुन म्हणाला: हे अच्युता, तुझ्या कृपेने माझा भ्रम नष्ट झाला आहे आणि माझी स्मृती परत आली आहे. मी संशयमुक्त होऊन स्थिर उभा आहे. मी तुझ्या वचनाप्रमाणे वागेन.

संजय म्हणाला: अशा प्रकारे मी वासुदेव आणि महात्मा अर्जुन यांच्यातील हा अद्भुत संवाद ऐकला, जो अलौकिक आणि रोमांचकारी आहे.

व्यासांच्या कृपेने, मी हे योगाचे परम रहस्य साक्षात योगेश्वर कृष्णांकडून ऐकले, जसे त्यांनी स्वतः ते सांगितले.

हे राजा, कृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील हा अद्भुत आणि पवित्र संवाद पुन्हा पुन्हा आठवून, मी वारंवार आनंदित होतो.

आणि भगवान श्रीकृष्णाच्या त्या अत्यंत अद्भुत विश्वरूपाचे पुन्हा पुन्हा स्मरण करता, हे राजा, माझे अत्यंत विस्मय होत आहे आणि मी पुन्हा पुन्हा आनंदित होत आहे.

जेथे योगेश्वर कृष्ण आहेत आणि जेथे महान धनुर्धर अर्जुन उभा आहे — तेथे सदैव संपत्ती, विजय, समृद्धी आणि अढळ धर्म असेल. हा माझा दृढ विश्वास आहे.