Self-Knowledge and Enlightenment

શ્રી ભગવાન બોલ્યા: હે અર્જુન, મારામાં મન લગાવીને, યોગનો અભ્યાસ કરતાં અને મારું શરણ લઈને, હવે સાંભળ કે તું મને સંપૂર્ણ રીતે અને નિઃસંદેહ કેવી રીતે જાણી શકીશ.

હું તને આ જ્ઞાન વિજ્ઞાન સહિત સંપૂર્ણ રીતે કહીશ, જેને જાણ્યા પછી આ જગતમાં બીજું કંઈ જાણવાનું બાકી રહેતું નથી.

હજારો મનુષ્યોમાંથી કદાચ કોઈ એક સિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કરે છે; અને જેમણે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે તેમાંથી પણ ભાગ્યે જ કોઈ મને સત્યરૂપે જાણે છે.

પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર—આ પ્રમાણે મારી ભૌતિક પ્રકૃતિ આઠ પ્રકારે વિભાજિત છે.

આ મારી અપરા (જડ) પ્રકૃતિ છે; પરંતુ હે મહાબાહો, મારી બીજી, પરા (ચેતન) પ્રકૃતિ — જીવાત્મા — જાણો, જેના દ્વારા આ સમગ્ર જગત ધારણ કરવામાં આવે છે.

જાણો કે સર્વ પ્રાણીઓ આ બે પ્રકૃતિઓમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. હું સમગ્ર બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ અને પ્રલય છું.

મારાથી ઉપર બીજું કંઈ પણ નથી, હે અર્જુન. આ સમગ્ર જગત મારામાં એ રીતે પરોવાયેલું છે, જેમ દોરામાં મણકાની હાર પરોવાયેલી હોય.

હે અર્જુન, હું જળમાં રસ છું, ચંદ્ર અને સૂર્યમાં તેજ છું, સર્વ વેદોમાં પવિત્ર ૐકાર છું, આકાશમાં શબ્દ છું અને પુરુષોમાં પૌરુષ છું.

હું પૃથ્વીની પવિત્ર સુગંધ છું, અગ્નિનું તેજ છું, સર્વ પ્રાણીઓમાં જીવનશક્તિ છું, અને તપસ્વીઓનું તપ છું.

હે અર્જુન, મને સર્વ ભૂતોનું સનાતન બીજ જાણ. હું બુદ્ધિમાનોની બુદ્ધિ છું અને તેજસ્વીઓનું તેજ છું.

હું બળવાનોનું બળ છું, જે કામના અને આસક્તિથી રહિત છે, અને સર્વ પ્રાણીઓમાં હું ધર્મને અનુકૂળ એવી કામના છું, હે અર્જુન.

જાણો કે અસ્તિત્વની તમામ અવસ્થાઓ — પછી તે સત્ત્વ, રજસ કે તમસમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી હોય — તે બધી ફક્ત મારામાંથી જ ઉદ્ભવે છે. છતાં હું તેમનામાં નથી; તેઓ મારામાં છે.

આ ત્રણ ગુણોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી અવસ્થાઓથી મોહિત થયેલું આ સમગ્ર જગત મને ઓળખી શકતું નથી, જે હું તેમનાથી પર છું અને અવિનાશી છું.

દૈવી હ્યેષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા; પરંતુ જેઓ ફક્ત મારા શરણે આવે છે, તેઓ આ માયાને પાર કરી જાય છે.

દુષ્કર્મી, મૂર્ખ, મનુષ્યોમાં અધમ—જેમનું જ્ઞાન માયાએ હરી લીધું છે અને જેમણે આસુરી સ્વભાવ અપનાવ્યો છે—તેઓ મને શરણે આવતા નથી.

હે અર્જુન, ચાર પ્રકારના સદ્ગુણી લોકો મારી ભક્તિ કરે છે: દુઃખી, જ્ઞાનનો જિજ્ઞાસુ, ધનનો અર્થી અને જ્ઞાની, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.

તેમાંથી, જ્ઞાનમાં સ્થિત, નિત્ય સ્થિર અને કેવળ મારામાં જ ભક્તિ રાખનાર સર્વથી શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે હું જ્ઞાનીને અત્યંત પ્રિય છું, અને તેઓ મને અત્યંત પ્રિય છે.

આ બધા ખરેખર ઉમદા છે, પરંતુ જ્ઞાની પુરુષને હું મારા પોતાના સ્વરૂપ સમાન માનું છું; કારણ કે, સ્થિર મનવાળો તે ફક્ત મને જ પરમ લક્ષ્ય તરીકે સમર્પિત છે.

બહુ જન્મો પછી, જ્ઞાનવાન મનુષ્ય "વાસુદેવ જ સર્વસ્વ છે" એમ જાણીને મને શરણે આવે છે. એવો મહાત્મા અત્યંત દુર્લભ છે.

જેમનું જ્ઞાન વિવિધ કામનાઓ દ્વારા હરી લેવામાં આવ્યું છે, તેઓ પોતાના સ્વભાવથી પ્રેરિત થઈને, દરેકને લગતા વિશેષ વિધિ-નિયમોનું પાલન કરતાં, અન્ય દેવતાઓને શરણે જાય છે.

ભક્ત શ્રદ્ધાપૂર્વક જે કોઈ સ્વરૂપની પૂજા કરવા ઇચ્છે છે, તે શ્રદ્ધાને હું સ્થિર અને અડગ બનાવું છું.

તે શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈને તે દેવતાની પૂજામાં લાગે છે અને પોતાની ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે, જે વાસ્તવમાં ફક્ત મારા દ્વારા જ પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.

પરંતુ તે અલ્પ બુદ્ધિવાળાઓને મળેલું ફળ નાશવંત છે. દેવતાઓના ઉપાસકો દેવતાઓને પામે છે, પરંતુ મારા ભક્તો મને પામે છે.

અબુદ્ધિમાન લોકો મારા પરમ, અવિનાશી અને અનુપમ સ્વરૂપને ન જાણતાં, અવ્યક્ત એવા મને વ્યક્ત રૂપ ધારણ કરેલો માને છે.

મારી દિવ્ય માયાથી ઢંકાયેલો, હું સૌને પ્રગટ નથી. આ મોહગ્રસ્ત જગત મને, અજન્મા અને અવિનાશીને, ઓળખતું નથી.

હે અર્જુન, હું ભૂતકાળના, વર્તમાનના અને ભવિષ્યના સર્વ પ્રાણીઓને જાણું છું; પરંતુ મને કોઈ જાણતું નથી.

હે અર્જુન, સર્વ પ્રાણીઓ જન્મ સમયે ઇચ્છા અને દ્વેષથી ઉત્પન્ન થયેલા દ્વંદ્વના મોહથી મૂંઝાઈને અજ્ઞાનમાં પડે છે.

પરંતુ જેમનાં પુણ્યકર્મો છે, જેમનાં પાપોનો અંત આવ્યો છે, તેઓ દ્વન્દ્વના મોહથી મુક્ત થઈને દૃઢ સંકલ્પ સાથે મારી ઉપાસના કરે છે.

જેઓ મારામાં શરણ લઈને જરા અને મૃત્યુથી મુક્તિ માટે પ્રયત્ન કરે છે, તેઓ સંપૂર્ણ બ્રહ્મને, આત્માના સ્વરૂપને અને સમગ્ર કર્મને જાણી લે છે.

જેઓ મને ભૌતિક તત્ત્વો, દૈવી તત્ત્વો અને યજ્ઞના સિદ્ધાંતો સાથે જાણે છે — તેઓ સ્થિર મનથી મૃત્યુના સમયે પણ મને જાણે છે.