Chapter 6 · Verse 21

Path of Meditation

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्। वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः
ātyantikaṁ tad buddhi-grāhyam chaivāyaṁ sthitaśh

Word Meanings

sukham ātyantikam yat tat buddhi grāhyam atīndriyam vetti yatra na cha eva ayam sthitaḥ chalati tattvataḥ

Translation

जहाँ योगी उस परम सुख को अनुभव करता है जो अनंत है, इन्द्रियों से परे है और केवल शुद्ध बुद्धि से ही जाना जा सकता है — उस अवस्था में स्थित होकर वह कभी भी सत्य से विचलित नहीं होता।

Commentary

व्याख्या--'सुखमात्यन्तिकं यत्'--ध्यानयोगी अपने द्वारा अपने-आपमें जिस सुखका अनुभव करता है, प्राकृत संसारमें उस सुखसे बढ़कर दूसरा कोई सुख हो ही नहीं सकता और होना सम्भव ही नहीं है। कारण कि यह सुख तीनों गुणोंसे अतीत और स्वतःसिद्ध है। यह सम्पूर्ण सुखोंकी आखिरी हद है--'सा काष्ठा सा परा गतिः।' इसी सुखको अक्षय सुख (5। 21), अत्यन्त सुख (6। 28) और ऐकान्तिक सुख (14। 27) कहा गया है। इस सुखको यहाँ 'आत्यन्तिक' कहनेका तात्पर्य है कि यह सुख सात्त्विक सुखसे विलक्षण है। कारण कि सात्त्विक सुख तो परमात्मविषयक बुद्धिकी प्रसन्नतासे उत्पन्न होता है (गीता 18। 37); परन्तु यह आत्यन्तिक सुख उत्पन्न नहीं होता, प्रत्युत यह स्वतःसिद्ध अनुत्पन्न सुख है।